“Niet alle seksualiteit is heilig en dat hoeft ook helemaal niet”, dat stelde prof.dr. Maaike de Haardt tijdens het symposium over het boek ‘Onder de Regenboog – de bijbel queergelezen’.[1] Op 2 december 2011 was Maaike de Haardt te gast op onze halfjaarlijkse studiemiddag om, naar aanleiding van deze prikkelende opmerking, haar ideeën over seksualiteit en heiligheid voor ons te ontvouwen.

Seksualiteit gaat volgens Maaike de Haardt over specifieke, belichaamde expressies van verlangen. Verlangen is een fundamentele kracht, gericht op het goede leven. Dit verlangen is veel breder dan alleen seksualiteit, het manifesteert zich allerlei terreinen van het menselijk leven. Alleen vanuit deze brede visie op verlangen kunnen we volgens De Haardt zinvol over seksualiteit spreken. Dit is tegelijk haar kritiek op queer theologie, waar seksualiteit te veel als iets op zichzelf zou worden besproken. Het verlangen zoals De Haardt dat verstaat, en waar seksualiteit een uiting van is, is niet een verlangen dat zoekt naar vervulling van een leegte. Het is een energie, een levenskracht, gericht op bloeien en geluk.

De Haardt gebruikt het beeld van het ‘magnetisch noorden’. Daarvan weten we niet precies waar het te vinden is – het lijkt zich zelfs te verplaatsen. Het is een richting, maar geen vaste plaats. Het is altijd in beweging. Het verlangen werkt dan als een kompas. Het geluk trekt aan, zet het verlangen in beweging, maar het is geen vaste, permanente plaats. Verlangen is de beweging naar openheid. Emoties als verdriet, hoop, verwachting en geluk vergezellen deze beweging. Het is een kwetsbare en risicovolle beweging. De Haardt verwoordt dat als ‘de achterkant van het verlangen’: angst, drang tot controle om kwetsbaarheid te beschermen en verhullen, mogelijk zelfs leidend tot geweld.

Het is de goddelijke kracht die aantrekt, voor allen in gelijke mate, zonder onderscheid. Marcella Althaus-Reid gebruikt daarvoor het beeld van de ‘goddelijke promiscuďteit’: God is verre van eenkennig in het aangaan van relaties met mensen; Gods liefde laat zich niet opsluiten in keurige kaders maar gaat die telkens te buiten en is daarom indecent.[2]

Niet alle verlangen is seksueel en/of behoeftegericht. Het is ook niet mogelijk om van te voren te zeggen wat heilzaam is.‘Wat vandaag heilzaam is, hoeft dat morgen niet te zijn’, aldus De Haardt. De lijnen die wat heilzaam is onderscheiden van wat niet heilzaam is, zijn ook niet altijd duidelijk te trekken. Seks alleen gericht op eigen genot, zonder aandacht voor de ander, heeft eerder van doen met de achterkant van het verlangen, waaraan angst voor gekwetst worden gekoppeld is.

Waarom is en wordt het verlangen – in de kerk, de theologie, de westerse cultuur – zo vaak gereduceerd tot het seksuele verlangen dat gecontroleerd moet worden? Volgens De Haardt heeft dat er alles mee te maken dat wij in ons seksuele handelen niet alleen vreugde en plezier beleven: ook onze pijn en naaktheid komen hier het meest open te liggen.

Waar probeer je criteria te vinden/zoeken voor heilzame seksualiteit?

De Haardt maakt een onderscheid bij ‘heil’ tussen genezend enerzijds en goddelijk anderzijds. Heilzaam heeft dan alles te maken met de vleeswording van God in ons zelf. Juist omdat niet op voorhand precies duidelijk is wat heilzaam is, moet je in iedere situatie opnieuw onderscheiden wat heilzaam is voor jezelf en de ander. Je bent en blijft daarom radicaal verantwoordelijk. Maar in het zoeken naar heilzame seksualiteit ben je niet volledig op jezelf aangewezen. Je staat in een traditie, je bouwt op ervaring. Het belang van het religieuze verhaal is hierbij dat deze verhalen voorbeelden geven, zowel de succesverhalen als de mislukkingen. We leren van elkaar wat heilzaam is.

Het magnetisch noorden dat ons aantrekt, is het goddelijke. Niet wij zetten iets in gang, wij worden aangetrokken. Alles, óók onze seksualiteit, kan een teken van deze goddelijke presentie zijn. Het verlangen is de vindplaats van het heilige.

© Inge Boef